31/12/2025
- Ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν είναι παρά ένας αντιπρόσωπος της άνοιξης των εθνών, ο οποίος όμως δεν ακολουθεί το δυτικό (και κυρίως το γαλλικό πρότυπο), αλλά προσπαθεί να οικοδομήσει το ελληνικό κράτος βασισμένος σε εγχώριες πολιτισμικές και ιστορικο-πολιτικές ιδιομορφίες.
Ακολουθεί, με άλλα λόγια, έναν δικό του δρόμο. Ως εκ τούτου, δεν μπορεί να καταστεί ως ιστορική μορφή αποδεκτή από τους εκσυγχρονιστές, αρνητές της συνέχειας του ελληνισμού, και θεράποντες του Κοραϊσμού, οι οποίοι θεωρούν ότι το ελληνικό έθνος αναγεννήθηκε από τους δυτικούς μετά από αιώνες, έχοντας σχεδόν αφανιστεί από τη ρωμαιοκρατίας και έπειτα.
Αναπαράγοντας σύσσωμο τον αποικιοκρατικό ρατσισμό του 18ου και 19ου αιώνα, οι συγκεκριμένοι βλέπουν το αρχαιοελληνικό πνεύμα να αντικατοπτρίζεται στον δυτικό Διαφωτισμό, τον οποίο κάθε λαός οφείλει να ακολουθήσει με στόχο να μιμηθεί τον «ανώτερο δυτικό πολιτισμό».
Έτσι, η βυζαντινή αυτοκρατορία είτε χαρακτηρίζεται ως «ανατολικός σκοταδισμός», ως ένα ξένο σώμα προς τις αξίες που πρεσβεύει η δύση, είτε αποκαλείται «μη ελληνική». Το αφήγημα αυτό που θεωρεί ένα πρότυπο (του δυτικού Διαφωτισμού) ως το μόνο που οφείλουν να ακολουθήσουν όλοι οι λαοί, είναι αν όχι ρατσιστικό (στην καλύτερη των περιπτώσεων) ευρωκεντρικό, και παραβλέπει ότι υπάρχουν σε κάθε έθνος και κοινωνία αξίες ικανές να οδηγήσουν σε πνευματική και πολιτική απογείωση.
Το ίδιο συμβαίνει και με τη βυζαντινή κληρονομιά των ελλήνων, η οποία σε μεγάλο βαθμό διαμόρφωσε τη δυτική σκέψη συμβάλλοντας στη διάδοση αρχαίων κειμένων για τα οποία ο δυτικός κόσμος της εποχής του μεσαίωνα δεν είχε καμία γνώση. Βεβαίως, οι δυτικοί χρησιμοποίησαν αυτά τα κείμενα παράγοντας μια φιλοσοφία η οποία θα τους βοηθούσε να σπάσουν τα δεσμά της φεουδαρχίας.
Έτσι, ο Διαφωτισμός δεν είναι παρά μια μικρή αντανάκλαση αυτού του πνεύματος της ελευθερίας. Κάποιοι όμως σήμερα επιμένουν να θεωρούν ότι η Ελλάδα υπάρχει εξαιτίας των δυτικών, και πως οφείλουμε να μένουμε προσκολλημένοι σε αυτή την αντίληψη: να μην κάνουμε βήμα δίχως τη συγκατάθεση των Γερμανών και των Γάλλων, να τους έχουμε μόνιμους μικροδιαχειριστές και ταυτόχρονα θα πρέπει να απαλλαγούμε από την Ορθοδοξία που είναι εχθρός της προόδου. Πρόκειται για μια δουλική και άκρως αποικιοκρατική στάση, η οποία δυστυχώς μένει κυρίαρχη στους κυρίαρχους κύκλους της εγχώριας «διανοητικής» ελίτ. Κάποιοι ταυτίζουν τον Καποδίστρια με τον αυταρχισμό: Στην πραγματικότητα, κάθε εθνική προσπάθεια που δεν συμβαδίζει με τον δυτικό Διαφωτισμό θεωρείται «αυταρχική», «οριενταλιστική», και «απολυταρχική». Η ελευθερία κατανοείται μόνο ως «ατομικό δικαίωμα» και κάθε τι διαφορετικό θεωρείται «βάρβαρος κολλεκτιβισμός».
Τί δεν κατανοούν οι συγκεκριμένοι; Ότι ο λεγόμενος κολλεκτιβισμός, που ορθώς καταγγέλουν, δεν είναι παρά ένας φυλετισμός που χαρακτηρίζει κυρίως γερμανικά ρεύματα ρομαντισμού. Δεν είναι όμως σώφρων να κρίνουμε κάθε κοινωνική πραγματικότητα υπό αυτό το δίπολο: στον ελληνικό χώρο ιστορικά δεν είχε αναδυθεί κάτι παρόμοιο.
Ο ελληνισμός ήταν πάντα οικουμενικός, βασισμένος στην αρχή του «υπάρχειν δια της εταιρότητας». Επιπλέον, ο συγκεκριμένος κολλεκτιβισμός αντανακλά τη μαζική κοινωνία της νεωτερικότητας, την οποία έγραφε ο Le Bon και ο Jung καταδίκαζαν (από διαφορετική οπτική γωνία ο καθένας).
Η ελληνική εκδοχή προτάσσει το πρόσωπο, ούτε το άτομο, ούτε το συλλογικό ως μάζα. Το πρόσωπο είναι μια διαδραστική οντότητα, η οποία υπερβαίνει καί τα δύο: δίνει στο άτομο την ελευθερία της δράσης, αλλά εντός ενός πλαισίου κοινωνικού. Δίχως το κοινωνικό πεδίο δεν νοείται το πρόσωπο. Με άλλα λόγια, το πρόσωπο υπάρχει ως σχέση και προϋποθέτει την Εταιρότητα.
Επιπλέον, η περίπτωση του Καποδίστρια θα πρέπει να προσεγγιστεί και με βάση τις συγκυρίες της εποχής. Σε αυτό βοηθά ο νεοκλασικός ρεαλισμός του Gideon Rose: οι εξωτερικές πιέσεις επηρεάζουν το εσωτερικό των χωρών και αναγκάζουν ηγέτες να πάρουν συγκεκριμένες αποφάσεις για τόσο σε εθνικό όσο και σε διακρατικό επίπεδο.
Έτσι ο Καποδίστριας δεν μπορούσε να πάρει αποφάσεις που αναδείκνυαν στο εξωτερικό τα πολιτικά στοιχεία της επανάστασης, τις συνελεύσεις και τα κοινοτικά στοιχεία, για παράδειγμα. Αυτό θα προωθούσε στο εξωτερικό μια εικόνα πως η ελληνική επανάσταση ήταν μια νέα γαλλική επανάσταση, πράγμα που οι μεγάλες δυνάμεις δεν το ήθελαν. Κάτι τέτοιο θα είχε καταστροφικές συνέπειες για το νεοελληνικό κράτος.
Ουδέποτε όμως ο Καποδίστριας ανέστηλε τις εθνοσυνελεύσεις. Αυτό συνέβη με την επιβολή της βαυαρικής απολυταρχίας του Όθωνα, έπειτα από τη δολοφονία του κυβερνήτη.
Κάποιοι διαμαρτύρονται για την «αγιοποίηση» του Καποδίστρια και εν μέσω ελιτισμού και μίσους για την ελληνική κοινωνία (που «δεν πέρασε διαφωτισμό», μας λένε) κάνουν λόγο για τον «αγαθαγγελισμό» και τον «έμφυτο ανορθολογισμό της». Είναι αλήθεια ότι η ελληνική κοινωνία δεν είναι ορθολογική.
Κι εδώ ερχόμαστε πάλι στο ίδιο ερώτημα: γιατί θα πρέπει να είναι; Ο ορθολογισμός ως δημιούργημα του Διαφωτισμού γιατί θα πρέπει να αντικαθιστά τις εγχώριες πολιτισμικές ανάγκες και ιστορικές βάσεις, οι οποίες αν αναπτυχθούν θα μπορούσαν να παράξουν νέα πολιτισμικά και πολιτιστικά μεγέθη; Τέλος, αν υπάρχει κάτι που κινητοποιεί τα έθνη, που τα δίνει ενέργεια και πίστη να συνεχίσουν να υπάρχουν, δεν είναι παρά αυτοί οι «αγαθαγγελικοί» μύθοι.
Υπάρχει ολόκληρη σχολή (primordialism) που εξηγεί πώς τα έθνη συγκροτούνται γύρω από μύθους, αρκεί να μην τη διαθλάσει και την απορρίψει κανείς ως «μή ορθολογική και μή νεοτερική».
