Καθώς πόλεμοι, επιχειρήσεις αλλαγής καθεστώτων, λογοκρισία και απειλές εδαφικής επέκτασης πολλαπλασιάζονται, το διεθνές δίκαιο αντιμετωπίζεται όλο και περισσότερο όχι ως δεσμευτικό πλαίσιο αλλά ως εμπόδιο στην άσκηση ισχύος. Από την Ουάσινγκτον έως τις Βρυξέλλες, από τη Μόσχα έως το Πεκίνο, και την Αγκυρα, οι παραβιάσεις δικαιολογούνται στο όνομα της ασφάλειας, ενώ οι κανόνες που υποτίθεται ότι περιορίζουν την κυριαρχία της ισχύος αποδομούνται συστηματικά.
Δημοσιεύτηκε στις 24 Ιανουαρίου 2026
Γράφει ο πρέσβης ε.τ. Λεωνίδας Χρυσανθόπουλος
Το διεθνές δίκαιο γεννήθηκε από τα ερείπια του παγκόσμιου πολέμου ως υπόσχεση ότι η ισχύς θα περιοριζόταν από κανόνες και δεν θα ασκούνταν μέσω κατάκτησης και εξαναγκασμού. Θεμελιωμένο στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, στις συνθήκες ανθρωπίνων δικαιωμάτων και στο δίκαιο του πολέμου, προοριζόταν να εφαρμόζεται ισότιμα σε όλα τα κράτη. Σήμερα, αυτή η υπόσχεση υποχωρεί. Με τη γλώσσα της ασφάλειας, των αξιών και μιας υποτιθέμενης «τάξης βασισμένης σε κανόνες», ισχυροί δρώντες παραβιάζουν όλο και πιο ανοιχτά το διεθνές δίκαιο με ατιμωρησία. Αυτό που παρουσιάζεται ως παγκόσμια ηγεσία λειτουργεί συχνά ως ιμπεριαλιστικό προνόμιο.
Ιμπεριαλιστική Βία και η Απαγόρευση της Χρήσης Βίας
Η επέμβαση της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 μετά από πρόκληση της Δύσεως η οποία αθέτησε την υπόσχεση που έδωσε το 1990 στην Σοβιετική Ενωση περί μη επέκτασης του ΝΑΤΟ αποτελεί κλασικό παράδειγμα ιμπεριαλιστικής επίθεσης. Η προσπάθεια αλλαγής συνόρων δια της βίας παραβιάζει τον Χάρτη του ΟΗΕ και την απαγόρευση του επιθετικού πολέμου. Οι αναφορές στην ιστορία, την εθνοτική ταυτότητα ή την ασφάλεια θυμίζουν τις δικαιολογίες που χρησιμοποιούσαν διαχρονικά οι αυτοκρατορίες για να νομιμοποιήσουν την κατάκτηση.
Ωστόσο, η περιφρόνηση του διεθνούς δικαίου δεν περιορίζεται στη Μόσχα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες — ο βασικός αρχιτέκτονας της μεταπολεμικής διεθνούς νομικής τάξης — επανειλημμένα αντιμετωπίσει την απαγόρευση χρήσης βίας ως προαιρετική. Η εισβολή στο Ιράκ το 2003, χωρίς εξουσιοδότηση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, αποτέλεσε έναν παράνομο πόλεμο επιλογής με καταστροφικές συνέπειες. Η μετέπειτα κανονικοποίηση των επιθέσεων με μη επανδρωμένα αεροσκάφη και των μυστικών επιχειρήσεων στον Παγκόσμιο Νότο έχει παγιώσει τη μόνιμη επέμβαση και την ατιμωρησία των υπευθύνων.
Η Αλλαγή Καθεστώτος ως Ιμπεριαλιστική Πρακτική: Η Απαγωγή του Νικολάς Μαδούρο
Στις αρχές του 2026, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ κλιμάκωσε αυτή τη λογική, εγκρίνοντας τη σύλληψη και μεταφορά του προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο, στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η σύλληψη εν ενεργεία αρχηγού κράτους χωρίς συναίνεση ή διεθνή εντολή συνιστά σοβαρή παραβίαση της κρατικής κυριαρχίας και της αρχής της μη επέμβασης. Παρουσιαζόμενη ως «επιβολή του νόμου», η επιχείρηση αναβίωσε μια κλασική ιμπεριαλιστική πρακτική: το δικαίωμα των ισχυρών να αποφασίζουν ποιος κυβερνά τους ασθενέστερους.
Τέτοιες ενέργειες καταργούν τη διάκριση μεταξύ διεθνούς δικαίου και ιμπεριαλιστικής αστυνόμευσης. Υποδηλώνουν ότι η νομική ισότητα των κρατών είναι υπό όρους και ισχύει μόνο όταν δεν συγκρούεται με τα συμφέροντα των κυρίαρχων δυνάμεων.
Η Γροιλανδία και η Επιστροφή της Εδαφικής Επέκτασης
Οι επανειλημμένες απειλές του Τραμπ για τον έλεγχο της Γροιλανδίας αποκαλύπτουν περαιτέρω την ιμπεριαλιστική νοοτροπία που υποκρύπτεται πίσω από σύγχρονες παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου. Η Γροιλανδία, αυτοδιοικούμενη περιοχή εντός του Βασιλείου της Δανίας, δεν αποτελεί εμπόρευμα προς απόκτηση μέσω πίεσης, κυρώσεων ή βίας. Ακόμη και η ρητορική απειλή αντιβαίνει στον Χάρτη του ΟΗΕ και στην απαγόρευση απόκτησης εδάφους μέσω εξαναγκασμού.
Το γεγονός ότι τέτοιες αξιώσεις στρέφονται κατά ενός μικρού πληθυσμού και ενός επίσημου συμμάχου δείχνει πόσο εύκολα επανεμφανίζεται η ιμπεριαλιστική λογική κάτω από τη ρητορική της ασφάλειας και της εταιρικής σχέσης.
Το Ευρωπαϊκό Διπλό Πρότυπο: Λογοκρισία και Πολιτική Παρέμβαση
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, παρά την αυτοπαρουσίασή της ως υπερασπιστή της δημοκρατίας και του διεθνούς δικαίου, δεν αποτελεί εξαίρεση. Στο όνομα της καταπολέμησης της «παραπληροφόρησης» ή της προστασίας των ευρωπαϊκών αξιών, θεσμοί της ΕΕ και κράτη μέλη έχουν στηρίξει εκτεταμένες απαγορεύσεις μέσων ενημέρωσης, πιέσεις προς ψηφιακές πλατφόρμες για φίμωση πολιτικού λόγου και ευρείς περιορισμούς που συγκρούονται με το διεθνές δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τέτοια μέτρα συχνά παραβιάζουν το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης, όπως κατοχυρώνεται στο Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, αντικαθιστώντας τις στοχευμένες και νόμιμες ρυθμίσεις με γενικευμένη λογοκρισία.
Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η αυξανόμενη προθυμία της ΕΕ να παρεμβαίνει στις εσωτερικές πολιτικές διαδικασίες κρατών. Στη Ρουμανία, καταγγελίες για εξωτερικές πιέσεις, δικαστική χειραγώγηση και θεσμική παρέμβαση που συνδέεται με ευρωπαϊκές δομές εξουσίας εγείρουν σοβαρά ζητήματα παραβίασης της πολιτικής αυτοδιάθεσης. Όταν υπερεθνικές αρχές επηρεάζουν εκλογές ή απονομιμοποιούν αποτελέσματα στο όνομα της «υπεράσπισης της δημοκρατίας», αναπαράγουν τις ίδιες αντιδημοκρατικές πρακτικές που ισχυρίζονται ότι πολεμούν.
Γάζα, Ισραήλ και η Κατάρρευση του Ανθρωπιστικού Δικαίου
Η στρατιωτική εκστρατεία του Ισραήλ στη Γάζα συνιστά μία από τις σοβαρότερες σύγχρονες κρίσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου. Οι μαζικές επιθέσεις σε άμαχες περιοχές, η καταστροφή ζωτικών υποδομών, ο εκτοπισμός πληθυσμών και η παρεμπόδιση ανθρωπιστικής βοήθειας παραβιάζουν τις θεμελιώδεις αρχές της διάκρισης, της αναλογικότητας και της αναγκαιότητας που κατοχυρώνονται στις Συμβάσεις της Γενεύης. Η συλλογική τιμωρία άμαχου πληθυσμού απαγορεύεται ρητά από το διεθνές δίκαιο, ωστόσο έχει επανειλημμένα τεκμηριωθεί από οργανισμούς του ΟΗΕ και ανθρωπιστικές οργανώσεις.
Παρά τα αυξανόμενα στοιχεία για εγκλήματα πολέμου και ενδεχόμενα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, η λογοδοσία έχει συστηματικά παρεμποδιστεί από πολιτική κάλυψη ισχυρών συμμάχων. Νομικά πορίσματα και προσωρινά μέτρα διεθνών δικαστικών οργάνων αγνοούνται ή απορρίπτονται, ενισχύοντας την αντίληψη ότι το διεθνές δίκαιο εφαρμόζεται επιλεκτικά όταν ο δράστης είναι στρατηγικός σύμμαχος της Δύσης.
Επίθεση στη Λογοδοσία: Οι Κυρώσεις των ΗΠΑ κατά του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου
Η διάβρωση του διεθνούς δικαίου αποκαλύπτεται ακόμη πιο καθαρά από την απόφαση των Ηνωμένων Πολιτειών να επιβάλουν κυρώσεις σε αξιωματούχους του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου. Στοχοποιώντας δικαστές, εισαγγελείς ή προσωπικό για την άσκηση των νόμιμων καθηκόντων τους, οι ΗΠΑ παρενέβησαν άμεσα στην ανεξαρτησία ενός διεθνούς δικαστικού θεσμού.
Τέτοιες κυρώσεις παραβιάζουν την αρχή της δικαστικής ανεξαρτησίας και υπονομεύουν το παγκόσμιο σύστημα λογοδοσίας για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Αντί για νομικό διάλογο ή δέουσα διαδικασία, η χρήση οικονομικού εξαναγκασμού στέλνει το μήνυμα ότι η διεθνής δικαιοσύνη είναι αποδεκτή μόνο όταν δεν απειλεί τους ισχυρούς ή τους συμμάχους τους.
Συμπέρασμα
Οι σημερινές παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου δεν αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά αλλά συμπτώματα μιας βαθύτερης κρίσης: της επιβίωσης της ιμπεριαλιστικής ισχύος μέσα σε έναν τυπικά νομικό κόσμο. Από πολέμους επιθετικότητας και επιχειρήσεις αλλαγής καθεστώτων έως τη λογοκρισία, τη συλλογική τιμωρία και τις επιθέσεις κατά διεθνών δικαστηρίων, το διεθνές δίκαιο υποτάσσεται ολοένα και περισσότερο στην πολιτική και στρατιωτική κυριαρχία.
Αν το διεθνές δίκαιο πρόκειται να αποτελέσει πραγματική εναλλακτική στην αυτοκρατορική λογική, πρέπει να εφαρμόζεται ισότιμα και να προστατεύεται από αντίποινα των ισχυρών. Χωρίς λογοδοσία για όλους τους δρώντες —ιδίως για εκείνους που ισχυρίζονται ότι υπερασπίζονται τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου— η υπόσχεση μιας διεθνούς τάξης βασισμένης στον νόμο θα συνεχίσει να υποχωρεί μπροστά στον εξαναγκασμό, την ατιμωρησία και την κανονικοποίηση της αδικίας με κίνδυνο για ολόκληρη την ανθρωπότητα.
Επίσης:
- Άρθρο στο Defend Democracy Press, Για την Κατάργηση του Διεθνούς Δικαίου.
International Law Under Strain: Imperial Power and the Erosion of Global Norms
