Liberal
23/7/2025
Κώστας Στούπας
- Υπάρχουν ειδήσεις που έρχονται και φεύγουν σαν ταχύπλοα στην επιφάνεια. Και υπάρχουν και οι «βαθιές», εκείνες που κουβαλούν μεταβολές βραδείας καύσεως. Μια τέτοια είδηση, ίσως η σημαντικότερη για την Ελλάδα των τελευταίων 10–15 ετών, πέρασε στα ψιλά.Την εντόπισα στους Financial Times και την πρωτοδημοσίευσα χθες ως σχόλιο στο Black Box.
Αναφέρομαι στην επιστροφή μέρους των 600.000 Ελλήνων που έφυγαν την περίοδο της κρίσης. Πρόκειται για το πιο παραγωγικό και μορφωμένο κομμάτι της κοινωνίας, που εξαναγκάστηκε να μεταναστεύσει λόγω τριών μνημονίων, τα οποία θα μπορούσαν να έχουν συμπτυχθεί σε ένα, αν δεν επιμέναμε στον πολιτικό παραλογισμό του «αντιμνημονιακού ρεαλισμού».Το 2023 ήταν η πρώτη χρονιά μετά το 2009 που η χώρα παρουσίασε θετικό ισοζύγιο μεταξύ Ελλήνων που εισέρχονται και εξέρχονται. Προσωπικά γνωρίζω περιπτώσεις νέων – μεταξύ 30 και 40 ετών – που έπειτα από 15ετή διαδρομή στο εξωτερικό επέστρεψαν στην Ελλάδα. Όχι για διακοπές, αλλά για δουλειά. Και μάλιστα, όχι για «δουλίτσες», αλλά για θέσεις με καλές αποδοχές και διεθνή προοπτική. Το φαινόμενο αυτό φαίνεται να αποκτά δυναμική.Η επιστροφή, όμως, μεταξύ άλλων, σκοντάφτει πάνω στο γνωστό εμπόδιο: το φορολογικό σύστημα που εξακολουθεί να τιμωρεί την εργασία και την αριστεία. Μετά τις €40.000 ετήσιο εισόδημα, ο μισθωτός στην Ελλάδα φορολογείται με συντελεστή 44%. Αντίστοιχα, στο Ηνωμένο Βασίλειο για εισοδήματα της τάξης των £100.000 (~€117.000), η επιβάρυνση είναι περίπου στο ίδιο επίπεδο, μόνο που εκεί μιλάμε για ισχυρές δημόσιες υποδομές, σχολεία, ασφάλεια, συγκοινωνίες. Στις ΗΠΑ, η επιβάρυνση για αντίστοιχα εισοδήματα κυμαίνεται στο 25–32%.Η Ελλάδα δεν μπορεί να κρατήσει ανθρώπους με φορολογία Βόρειας Ευρώπης και υπηρεσίες… Βαλκανίων. Τα σχολεία και τα νοσοκομεία χρειάζονται διαρκή επανάσταση. Κάτι προσπάθησε ο Πιερρακάκης και ο Γεωργιάδης αλλά χρειάζεται επιμονή και ρήξη με τα αποστήματα της παλινόρθωσης.Η κρίσιμη μάζα της φυγής και το εθνικό διακύβευμαΟι 600.000 που έφυγαν ισοδυναμούν με περίπου το 6% του συνολικού πληθυσμού. Αν εστιάσουμε στο ηλικιακό φάσμα 30–50 ή 30–60, δηλαδή το παραγωγικά ενεργό δυναμικό, τότε μιλάμε για 17–22%.
Πρακτικά, ένας στους πέντε. Και εάν δεχτούμε πως η πλειοψηφία αυτών έχει πανεπιστημιακή ή μεταπτυχιακή εκπαίδευση, τότε μιλάμε για ένα τεράστιο ποσοστό του «καλού» ανθρώπινου δυναμικού της χώρας.Η επιστροφή έστω και ενός σημαντικού μέρους αυτών πρέπει να τεθεί ως εθνικός στόχος – ισότιμος με την άμυνα και τις επενδύσεις. Διότι χωρίς ανθρώπους με εξειδίκευση, διεθνή εμπειρία και ανοιχτούς ορίζοντες, καμία άμυνα δεν λειτουργεί και καμία επένδυση δεν προκόβει.Η επιστροφή των μυαλών αλλάζει το παιχνίδι σε 5 διαστάσεις:
1)Δημογραφική διάσταση: Από τον «χειμώνα» της υπογεννητικότητας στη μερική ανατροπήΗ Ελλάδα βιώνει μια δημογραφική κατάρρευση, με δείκτη γονιμότητας ~1,3 και πληθυσμό σε συνεχή φθορά. Η μαζική έξοδος νέων κατά την κρίση (2010–2020) επιτάχυνε την «ερήμωση» παραγωγικής ηλικίας. Η επιστροφή εξειδικευμένων Ελλήνων, ιδιαίτερα στην ηλικία 25–45, αναχαιτίζει το brain drain και δίνει χρονικό περιθώριο στη χώρα να διαχειριστεί τη γήρανση. Αν αυτή η τάση παγιωθεί, θα συμβάλει στην ανατροπή της πληθυσμιακής καμπύλης παραγωγικής δυναμικής.
2) Οικονομική διάσταση: Ανάπτυξη με κεφάλαιο ανθρώπινο. Οι επιστρέφοντες δεν φέρνουν μόνο βιογραφικά με εμπειρία από Λονδίνο, Βερολίνο ή Άμστερνταμ. Φέρνουν:
- εργασιακή κουλτούρα εξωστρέφειας και αποδοτικότητας,
- γνώση σύγχρονων αγορών και δικτύων, και
- νεοφυείς επιχειρηματικές ιδέες.Αν η τάση σταθεροποιηθεί, θα αυξήσει τη συνολική παραγωγικότητα της χώρας και θα ενισχύσει το ΑΕΠ όχι απλώς ποσοτικά αλλά ποιοτικά. Πρόκειται για «ποιοτική μεγέθυνση» της ελληνικής οικονομίας με ελάχιστο δημοσιονομικό κόστος. Είναι, με όρους Κόσμου και Κέντρων Ανάπτυξης, το αντίθετο της de-growth.
3)Τεχνολογική διάσταση: Η επιστροφή δημιουργεί καινοτομίαΤα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα αναπτύσσεται ένα «πυρήνας» τεχνολογικών startups (Viva, Workable, Blueground, Netdata), ενώ μεγάλοι παίκτες (Microsoft, Pfizer, Cisco) άνοιξαν κέντρα R&D. Όμως η κρίσιμη μάζα ταλέντου έλειπε.Η επιστροφή μορφωμένων Ελλήνων από τη Δύση:
- καλύπτει αυτό το κενό,
- δημιουργεί τεχνολογικά hubs υψηλής έντασης γνώσης,
- και συνδέει την Ελλάδα με τη διεθνή οικονομία της καινοτομίας.Η Ελλάδα έτσι μετατρέπεται από εξαγωγέα ταλέντου σε πλατφόρμα καινοτομίας στην περιφέρεια της ΕΕ.
4) Εκλογική-πολιτική διάσταση: Αλλαγή εκλογικού σώματος, αλλαγή πολιτικού διαλόγουΗ δεκαετία 2010–2020 ριζοσπαστικοποίησε μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Οι νέοι που έφυγαν – περισσότερο μορφωμένοι, με διεθνή εμπειρία – έμειναν εκτός πολιτικού παιχνιδιού. Η επιστροφή τους ενδέχεται να επιφέρει:
- αύξηση του πολιτικού ρεαλισμού,
- πίεση για θεσμικό εκσυγχρονισμό και μείωση λαϊκισμού,
- και στροφή από το δίπολο «κράτος vs ιδιώτης» σε ένα πιο τεχνοκρατικό και φιλελεύθερο αφήγημα.
Η ψήφος του εξωτερικού που θεσμοθετήθηκε θα ενισχυθεί, αλλά κυρίως, οι επιστρέφοντες μεταφέρουν άλλη νοοτροπία και απαιτήσεις.5) Γεωπολιτική διάσταση: Από περιφέρεια της κρίσης σε κόμβο σταθερότηταςΗ απορρόφηση ταλέντου είναι γεωπολιτική δύναμη. Όταν οι χώρες του Νότου χάνουν νέους και μορφωμένους, μετατρέπονται σε “καταναλωτές ανάπτυξης” και όχι σε “παραγωγούς”. Αντίθετα, η Ελλάδα:
- Σταθεροποιείται πολιτικά και αναβαθμίζεται γεωοικονομικά,
- Προβάλλει ως ασφαλής, λειτουργικός ευρωπαϊκός προορισμός για ταλέντο,
- Ενισχύει τον ρόλο της στα Βαλκάνια και την Ανατολική Μεσόγειο, ιδιαίτερα σε τομείς όπως ενέργεια, data, αμυντική καινοτομία.
Συμπέρασμα:Η επιστροφή το 2023 ίσως αποδειχθεί η απαρχή μιας σιωπηλής ελληνικής αναγέννησης. Όχι με επιδοτήσεις, ούτε με δανεικά. Αλλά με επένδυση στο πολυτιμότερο κεφάλαιο: τον άνθρωπο που θέλει να μείνει και να δημιουργήσει.Όπως θα έλεγε κι ένας πιο φιλελεύθερος Κολοκοτρώνης: “Όταν οι Έλληνες επιστρέφουν με όπλο τη γνώση, το μέλλον δεν κατακτάται· χτίζεται.”
