Η καταστροφή της Σαμοθράκης όπως την απεικόνισε χαρακτηριστικά ο Γάλλος Αύγουστος Βινσόν (Αuguste Vinchon). Η σφαγή της Σαμοθράκης, βρίσκεται στο Λούβρο.
γράφει: ο Κωνσταντίνος Τριανταφυλλάκης*
«Δοσίματα δεν έχουμε παρά μονάχα μολύβι και μπαρούτι.
Είμαστε Έλληνες και προτιμούμε να πεθάνουμε παρά να είμαστε σκλάβοι»
Δημογέρων Χατζηγιώργης
Η 1η Σεπτεμβρίου είναι για το νησί της Θράκης ιερή, ιστορική ημέρα.
Τιμάται το Ολοκαύτωμα της νήσου, το οποίο συνέβη την 1η Σεπτεμβρίου 1821, όταν οι Τούρκοι έσφαξαν το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της Σαμοθράκης.
Η κήρυξη της επανάστασης στη Σαμοθράκη από τα τοπικά μυημένα μέλη στη Φιλική Εταιρεία, ακολούθησε τον γενικό ξεσηκωμό των Ελλήνων.
Οι Σαμοθρακίτες είχαν συνδέσμους Φιλικών στην Κωνσταντινούπολη και τον μητροπολίτη Μαρωνείας Κωνστάντιο
Eτσι ξεσηκώθηκαν τον Αύγουστο του 1821.
Η αντίδραση από τους Οθωμανούς ήρθε την 1η Σεπτεμβρίου του 1821, όταν αποβιβάστηκαν στο νησί δύο χιλιάδες στρατιώτες υπό τον Τούρκο υποναύαρχο Καρά-Αλή.
Στις προτάσεις του Καρά-Αλή να παραδοθεί το νησί, ο Δημογέρων Χατζηγιώργης απάντησε:
«Δοσίματα δεν έχουμε παρά μονάχα μολύβι και μπαρούτι. Είμαστε Έλληνες και προτιμούμε να πεθάνουμε παρά να είμαστε σκλάβοι».
Η καταστροφή ήταν ολοκληρωτική και το νησί έμεινε ακατοίκητο για για έξι χρόνια.
Σφαγιάσθηκαν περίπου 10.000 άνδρες και αγόρια (κατ’ άλλες πηγές 8.000).
Τα γυναικόπαιδα και όσοι σώθηκαν από την σφαγή πουλήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα της Σμύρνης και της Κωνσταντινούπολης.
700 από τους κατοίκους που είχαν καταφύγει στα βουνά, επέστρεψαν αφού πίστεψαν στις υποσχέσεις ότι θα τους δοθεί αμνηστεία.
Ηταν παγίδα.
Οι Τούρκοι οδήγησαν 700 Σαμοθρακίτες στη θέση Βαράδι, στο δρόμο προς την Καμαριώτισσα και άρχισαν να τους σφάζουν αφήνοντας τα κομμένα κεφάλια να κατρακυλούν στο αυλάκι, που λέγεται σήμερα «Εφκάς» ή «Φ’ κάς».
Από τη μαζική αυτή δολοφονία, επέζησαν σύμφωνα με μαρτυρίες ξένων περιηγητών και του Σαμοθρακίτη ιερέα Γ. Μανωλάκη από 25 έως 30 οικογένειες, οι οποίες ζούσαν τα επόμενα χρόνια σε άθλια κατάσταση.
Σημαντική μαρτυρία για το ολοκαύτωμα αποτελεί το έργο του Ίωνος Δραγούμη «Σαμοθράκη», ο οποίος διέσωσε το συμβάν, αλλά και την αναφορά για το τρυπημένο Ευαγγέλιο της εκκλησίας της Παναγίας στη Χώρα, το οποίο φυλάσσεται στο Εθνολογικό Μουσείο.
Ο Francois Pouqueville στο βιβλίο του «Η ιστορία της Αναγέννησης της Ελλάδος», που εκδόθηκε το 1824, γράφει για τη σφαγή της Σαμοθράκης: «Μέρα πένθους.
Η φρίκη κι ο θάνατος απλώνονται σ’ ολόκληρο το νησί. Τα χωριά διατρέχουν, τις πεδιάδες, ψάχνουν στις κοιλάδες και στα δάση, οι γυναίκες και τα παιδιά αλυσοδένονται. Οι άνδρες αποκεφαλίζονται, εκτός από μερικούς που τους φυλάγουν, για να τους κρεμάσουν στα κατάρτια πλοίων, όταν θα γυρίζουν στην Κωνσταντινούπολη. Αλυσοδεμένους τους φέρνουν μαζί με τις αθώες οικογένειές τους στα πλοία και τους στοιβάζουν μαζί με σωρούς κεφαλιών προορισμένων να κοσμήσουν την πύλη σαραγιού. Φριχτός φόρος, οι γυναίκες που ήταν καταδικασμένες να μπουν στα κακόφημα σπίτια (σύμφωνα με το πολεμικό δίκαιο των Μωαμεθανών) καταφέρνουν να μετριαστεί η ποινή τους, χάρη στην απληστία των δεσποτών τους που τις πούλησαν μαζί με τα παιδιά τους στην αγορά του Σουλτανιέ Καλεσί. Ακόμη οι Τούρκοι δεν ξέχασαν να στοιβάξουν σε σωρούς τα κομμένα κεφάλια κάτω από τα παράθυρα του Γάλλου υποπρόξενου».
Σημαντική παράμετρος του ολοκαυτώματος αποτελεί και ο βίαιος εξισλαμισμός πολλών Σαμοθρακιτών, που κατέληξαν δούλοι.
Πέντε από τους επιζώντες του ολοκαυτώματος γύρισαν το 1837 στη Σαμοθράκη και επέστρεψαν στην αρχική τους θρησκεία. Γι αυτό το λόγο βασανίστηκαν και θανατώθηκαν στην απέναντι Θρακική ακτή, όπου μεταφέρθηκαν στο χωριό Μάκρη της Αλεξανδρούπολης.
Η μνήμη τους τιμάται την Κυριακή του Θωμά και αποτελούν τους Άγιους Πέντε Νεομάρτυρες (Μανουήλ Παλογούδας, Θεόδωρος Δημητρίου, Γεώργιος Κουρούνης, Γεώργιος Καλακίκος και Μιχαήλ Κύπριος), τα λείψανα των οποίων υπάρχουν στην εκκλησία της Παναγίας στη Χώρα και στις εικόνες στις εκκλησίες του νησιού απεικονίζονται με φουστανέλες.
Ό Καρά Αλής που είχε διαπράξει και τις σφαγές της Χίου, σκοτώθηκε τη νύχτα της 6ης προς 7η Ιουνίου 1822, όταν ο Κανάρης πυρπόλησε τη ναυαρχίδα του…
Το ολοκαύτωμα της Σαμοθράκης παρέμεινε σχετικά άγνωστο και η θυσία των κατοίκων της στην Επανάσταση του 1821, αναγνωρίστηκε από την Ακαδημία των Αθηνών μόλις το 1980.
