τάχθηκε κατά του «κράτους των επιχειρήσεων» και της ελεύθερης οικονομίας της αγοράς, που ιδιωτικοποιεί τα κέρδη και κοινωνικοποιεί τις ζημιές, κατά του παγκόσμιου καπιταλισμού, του ιμπεριαλισμού και της παγκοσμιοποίησης, που επιφέρουν αύξηση της ανισότητας και του αισθήματος της αδικίας και καταδικάζουν τον μέσο πολίτη στον αποκλεισμό από τη λήψη αποφάσεων.
μικρή και μεγάλη οθόνη
#NoamChomsky
7/12/2025
Noam Chomsky (Avram Noam Chomsky, 7 Δεκεμβρίου 1928) είναι Αμερικανός καθηγητής στο Τμήμα Γλωσσολογίας και Φιλοσοφίας του Τεχνολογικού Ινστιτούτου της Μασαχουσέτης.
Έχει συγγράψει πλήθος βιβλίων και άρθρων, ενώ έχει δώσει και εκτενείς διαλέξεις επάνω σε ένα ευρύτατο φάσμα θεμάτων τα οποία περιλαμβάνουν τη γλωσσολογία, τη φιλοσοφία και την ιστορία της διανόησης. Επίσης, ο Τσόμσκι έχει πλούσιο ιστορικό πολιτικού ακτιβισμού από τη δεκαετία του ’60 κι έπειτα, με πληθώρα βιβλίων τα οποία επικρίνουν κυρίως την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ, ενώ με δήλωσή του τοποθέτησε ιδεολογικά τον εαυτό του στον αναρχικό χώρο, αν και κατά καιρούς έχουν σχολιαστεί οι φιλελεύθερες καταβολές της πολιτικής του σκέψης.
Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια, απ’ όπου αποφοίτησε με πτυχίο φιλοσοφίας το 1949 και με μεταπτυχιακό στη γλωσσολογία το 1951. Η συνεργασία του εκεί με τον διάσημο γλωσσολόγο Zellig Harris έθεσε τις βάσεις για τις μετέπειτα θεωρίες του στη γλωσσολογία και την πολιτική του σκέψη. Ο Τσόμσκι είναι ο εισηγητής της λεγόμενης «γενετικής-μετασχηματιστικής γραμματικής», κυρίως με το ριζοσπαστικό γλωσσολογικό του σύγγραμμα Συντακτικές Δομές του 1957. Η γενετική θεωρία για τη γλώσσα, παρά τις αλλεπάλληλες εξελίξεις και αναθεωρήσεις της, χαρακτηρίζεται από κάποιες σταθερές παραδοχές όπως η ακόλουθη: η ικανότητα του ανθρώπου να παράγει και να κατανοεί ασύλληπτο για τον ανθρώπινο νου αριθμό προτάσεων είναι έμφυτη και μας οδηγεί βάσιμα στην υπόθεση για την ύπαρξη γλωσσικών καθολικών, γενικευμένων δομών και περιορισμών στους οποίους υπακούν όλες οι φυσικές γλώσσες, παρά την παρατηρούμενη τεράστια τυπολογική ποικιλία τους.
Η ύπαρξη μιας εγγενούς «Καθολικής Γραμματικής» καθιστά το παιδί ικανό να μαθαίνει τη μητρική του γλώσσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, παρά την αποσπασματικότητα των δεδομένων τα οποία προσλαμβάνει ο άνθρωπος κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής του. Ο Τσόμσκι αμφισβήτησε τη συμπεριφοριστική θεωρία για την γλωσσική κατάκτηση και προώθησε ένα τυπικό/φορμαλιστικό πρότυπο περιγραφής και ανάλυσης της γλώσσας, ιδιαίτερα στο επίπεδο της σύνταξης. Ο τρόπος με τον οποίο ο Τσόμσκι απέδωσε φορμαλιστικά την γλωσσική ικανότητα εξηγεί επαρκώς τη λεγόμενη “γλωσσική δημιουργικότητα”, κεντρική ιδιότητα των φυσικών γλωσσών: με ένα πεπερασμένο αριθμό κανόνων και ένα ορισμένο σύνολο γλωσσικών μονάδων (φωνολογικών και λεξικών), οι άνθρωποι είναι ικανοί να παραγάγουν και να αντιληφθούν άπειρο πλήθος προτάσεων, συμπεριλαμβανομένων προτάσεων που ποτέ ξανά δεν έχουν παραχθεί. Ο Chomsky αναφέρει ότι τα παιδιά δεν γεννιούνται «tabula rasa» (κενό χαρτί) αλλά είναι γενετικά προδιατεθειμένα, ώστε να μπορούν να δομήσουν την απόκτηση γνώσης. Σύμφωνα με αυτόν υπάρχει ένας έμφυτος μηχανισμός κατάκτησης της γλώσσας που βοηθά τα παιδιά στο να κατακτήσουν και να αποκτήσουν την γλώσσα τους.
Ο Αβράμ Νόαμ Τσόμσκι γεννήθηκε στις 7 Δεκεμβρίου 1928 στην Φιλαδέλφεια της Πενσυλβάνιας και είναι ο πρωτότοκος γιος ενός ζεύγους ρωσοεβραίων εμιγκρέδων. Ο πατέρας του, Γουίλιαμ Τσόμσκι, ήταν καθηγητής σε εβραϊκό σχολείο και η μητέρα του Έλσι Σιμονόφσκι, δασκάλα και πολιτική ακτιβίστρια. Μεγάλωσε σε μια γειτονιά ιρλανδών καθολικών και γερμανών μεταναστών με αντισημιτικές τάσεις, που έστελναν τα παιδιά τους σε ιησουιτικά σχολεία.
Το πρώτο του σχολείο, ένα πειραματικό, προοδευτικό δημοτικό, ταίριαζε στην ιδιοσυγκρασία του και ενίσχυσε την αγάπη του για την ατομική ελευθερία στην έκφραση και την δημιουργία. Στη διάρκεια των μαθητικών του χρόνων, περνούσε ατελείωτες ώρες μελέτης στη δημόσια βιβλιοθήκη της Φιλαδέλφειας.
Έγραψε το πρώτο του πολιτικό κείμενο σε ηλικία μόλις 10 ετών, στη σχολική εφημερίδα, με θέμα τον ισπανικό εμφύλιο. Σε ηλικία 13 ετών αγόραζε αναρχικά βιβλία και, αφού μελέτησε τις ιδέες του κομμουνισμού και του φασισμού, αποφάσισε να απορρίψει τον μαρξισμό και να ασπαστεί τον αναρχισμό, θεωρώντας ότι η ανθρώπινη κατάσταση ευημερεί, όταν δεν υπόκειται σε κανενός είδους εξουσία.
Το 1945 γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνιας και παρακολούθησε μαθήματα φιλοσοφίας και πολιτικών επιστημών. Οι σπουδές του δεν τόν ενθουσίαζαν και προς στιγμήν σκέφτηκε να τίς εγκαταλείψει και να πάει στην Παλαιστίνη και να δουλέψει για την αραβο-εβραϊκή συμφιλίωση. Η γνωριμία του με τον καθηγητή της γλωσσολογίας Ζέλιγκ Χάρις και η παρότρυνση του πατέρα του, τόν έκανε να αλλάξει γνώμη και να συνεχίσει τις σπουδές του στην γλωσσολογία, στα μαθηματικά και την φιλοσοφία. Το 1955, έλαβε το διδακτορικό του από το Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνιας, μολονότι την έρευνα της διατριβής του τήν έκανε ως υπότροφος στο Χάρβαρντ (1951-1955). Την ίδια χρονιά άρχισε την πανεπιστημιακή του καριέρα στο περίφημο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ), στο οποίο παρέμεινε μέχρι το 2002, οπότε ανακηρύχθηκε ομότιμος καθηγητής.
Σήμερα παρά το προχωρημένο της ηλικίας του διδάσκει στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνας. Η συμβολή του Τσόμσκι στη σύγχρονη γλωσσολογία είναι η ανάπτυξη της θεωρίας της «Γενετικής Μετασχηματιστικής Γραμματικής», που συνοδεύτηκε από κριτική στον στρουκτουραλισμό και τον εμπειρισμό.
Άποψή του είναι ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται με μια έμφυτη, παγκόσμια γλωσσική ευχέρεια, με μια «παγκόσμια γραμματική» που διαθέτει βαθύτερη, ενιαία δομή. Η θεωρία του αυτή, αν και στη αρχή προκάλεσε αντιδράσεις, έγινε αργότερα ευρέως αποδεκτή. Ο Τσόμσκι προχώρησε πολύ πιο πέρα από τον ιδρυτή της γλωσσολογίας Φερντινάν ντε Σοσίρ, αποδεικνύοντας ότι η κατανόηση τής ανθρώπινης γλώσσας συμβάλλει κατά τρόπο βασικό στην κατανόηση τής ανθρώπινης φύσης. Γι’ αυτό οι θέσεις του προκάλεσαν επανάσταση όχι μόνο στην γλωσσολογία, αλλά σε όλους τους ανθρωπιστικούς κλάδους, ιδιαίτερα της φιλοσοφίας και τής ψυχολογίας.
Ενδεικτικό της απήχησης του έργου του είναι ότι οι παραπομπές στον Τσόμσκι, μόνο το διάστημα 1980-1992, ανέρχονται σε 3.874, κατατάσσοντάς τον στις 10 κορυφαίες πηγές παραπομπών στην ιστορία, ανάμεσα στους Μαρξ, Λένιν, Σέξπηρ, Αριστοτέλη, Πλάτωνα, Φρόιντ, Χέγκελ, Κικέρωνα και τη Βίβλο.
Πέρα από την ακαδημαϊκή και συγγραφική του δραστηριότητα, ο Τσόμσκι έγινε ευρύτερα γνωστός τα χρόνια του πολέμου στο Βιετνάμ, όταν αντιτάχθηκε σθεναρά στην τότε αμερικανική πολιτική, μη διστάζοντας να αποκαλέσει την πατρίδα του «κράτος-κακοποιό». Μάλιστα εκείνη την εποχή αρνιόταν να πληρώσει τους φόρους του, ενώ μοιράστηκε το ίδιο κελί με τον συγγραφέα Νόρμαν Μέιλερ, μετά τη σύλληψή τους σε μια διαδήλωση στο Πεντάγωνο το 1967.
Σήμερα τάσσεται κατά του «κράτους των επιχειρήσεων» και της ελεύθερης οικονομίας της αγοράς, που ιδιωτικοποιεί τα κέρδη και κοινωνικοποιεί τις ζημιές, κατά του παγκόσμιου καπιταλισμού, του ιμπεριαλισμού και της παγκοσμιοποίησης, που επιφέρουν αύξηση της ανισότητας και του αισθήματος της αδικίας και καταδικάζουν τον μέσο πολίτη στον αποκλεισμό από τη λήψη αποφάσεων.
Ο Τσόμσκι έχει επικρίνει, μεταξύ άλλων, τις σφαγές στο Ανατολικό Τιμόρ της Ινδονησίας και τους βομβαρδισμούς στη Γιουγκοσλαβία. Οι απόψεις του για τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 έκαναν τον γύρο του κόσμου και συντάραξαν τους συμπατριώτες του: «Το έγκλημα αυτό είναι ένα δώρο στον σκληρό πυρήνα των δεξιών υπερεθνικοφρόνων.
Οι τρομοκρατικές επιθέσεις αποτελούν φοβερές κτηνωδίες. Αναλογικά, ίσως δεν φτάνουν στο επίπεδο πολλών άλλων, όπως, για παράδειγμα, ο βομβαρδισμός του Σουδάν από τον πρόεδρο Κλίντον χωρίς αξιόπιστο πρόσχημα.
Έχουμε επιλογή: μπορούμε είτε να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε ή να αρνηθούμε να το κάνουμε, συνεισφέροντας στην πιθανότητα ότι το χειρότερο βρίσκεται μπροστά μας». Ο Νόαμ Τσόμσκι έχει κυκλοφορήσει πάνω από 100 επιστημονικά συγγράμματα και πολιτικά βιβλία, πολλά από τα οποία κυκλοφορούν και στα ελληνικά, ενώ έχει τιμηθεί με πλήθος βραβείων.
Στις 21 Απριλίου 2004, αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Την προσωπική του ζωή φροντίζει να κρατά μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας. Είναι γνωστό ότι έχει νυμφευτεί δύο φορές: Το 1949 με την γλωσσολόγο Κάρολ Σατζ (1930-2008), με την οποία απέκτησε τρία παιδιά (δύο κόρες και ένα γιο) και το 2014 με την αρκετά μικρότερή του βραζιλιάνα δικηγόρο και μεταφράστρια Βαλέρια Βάσερμαν.
Εργογραφία
Γλωσσολογία
Βιβλία που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά:
(1957) Syntactic Structures The Hague: Mouton – Συντακτικές Δομές, μετάφρ. Φώτης Α. Καβουκόπουλος, εκδ. Νεφέλη, 1991, ISBN 9789602110942
(1968) Language and Mind – Γλώσσα και νους, μετάφρ. Γιάννης Μανιάτης – Ιόλαος, Νίκος Πατέλης, εκδ. Πολύτροπον, 2008, ISBN 9789608354883
(2000) New Horizons in the Study of Language and Mind – Οι νέοι ορίζοντες στη μελέτη της γλώσσας και του νου, μετάφρ. Μαρίνα Βασιλείου, εκδ. Πατάκη, 2005, ISBN 9789601614519
(2000) The Architecture of Language Noam Chomsky, Nirmalangshu Mukherjee (Editor), B. N. Patnaik (Editor) – Η αρχιτεκτονική της γλώσσας, μετάφρ. Φιλιππάτος Άγγελος, εκδ. Καστανιώτη, 2003, ISBN 960-03-3512-5
(2002) On Nature and Language (Adriana Belletti and Luigi Rizzi, editor) – Για τη φύση και τη γλώσσα, μετάφρ. Κοτζόγλου Γιώργος, εκδ. Παπαδήμας, 2004
Πολιτική
Βιβλία που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά:
(1969) American power and the new mandarins – Αμερικανική ισχύς και νέοι μανδαρίνοι, μετάφρ. Ράπτης Νίκος, εκδ. Scripta, 2004, ISBN 960-7909-57-7
(1973) Counter-Revolutionary Violence – Bloodbaths in Fact & Propaganda (with Edward S. Herman) – Ευεργετικά λουτρά αίματος: Στα γεγονότα και στην προπαγάνδα, συγγραφείς Ν.Τσόμσκι και Έντουαρντ Σ. Χέρμαν, μετάφρ. Ελένη Γαρίδη, εκδ. Ηριδανός
(1976) Intellectuals and the State – Οι διανοούμενοι και το κράτος, μετάφρ. Νίκος Β. Αλεξίου, εκδ. Ελεύθερος Τύπος, 2000
(1983, 1999) The Fateful triangle: The United States, Israel and the Palestinians – Μοιραίο τρίγωνο: Οι ΗΠΑ, το Ισραήλ και οι Παλαιστίνιοι, μετάφρ. Βούβαλη Δάφνη, εκδ. Εκδοτικός Οίκος Α.Α.Λιβάνη, 2002, ISBN 960-14-0650-6
(1986) Pirates and Emperors: International Terrorism and the Real World – Πειρατές και αυτοκράτορες, παλιοί και νέοι. Η διεθνής τρομοκρατία στον πραγματικό κόσμο, μετάφρ. Βούλγαρης Νίκος, εκδ. Εκδοτικός Οίκος Α.Α.Λιβάνη, 2004, ISBN 960-14-0853-3
(1988) The Culture of Terrorism – Η κουλτούρα της τρομοκρατίας, μετάφρ. Ελένη Αστερίου, εκδ. Εκδοτικός Οίκος Α.Α.Λιβάνη, 2000, ISBN 960-14-0326-4
(1989) Necessary Illusions – Η βιομηχανία κατασκευής υπηκόων, μετάφρ. Νίκος Β. Αλεξίου, εκδ. Ελεύθερος Τύπος, 1999
(1993) Year 501:the conquest continues – Έτος 501:η κατάκτηση συνεχίζεται, μετάφρ. Νίκος Ράπτης, εκδ. Τόπος, 1994 ISBN 960-8425-01-8
(1994) Keeping the Rabble in Line: Interviews with David Barsamian – Η χειραγώγηση των μαζών Συνεντεύξεις με τον Ντέιβιντ Μπαρσαμιάν, μετάφρ. Θεολ. Βουλγαρίδης, εκδ. Scripta, 1997, ISBN 960-7909-03-8
(1994) World Orders, Old and New – Παλιές και νέες τάξεις πραγμάτων, μετάφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδ. Εκδοτικός Οίκος Α.Α.Λιβάνη, 1996, ISBN 960-236-617-6
(1996, 1997) Powers and Prospects: Reflections on Human Nature and the Social Order – Δυνάμεις και προοπτικές: Σκέψεις για τη φύση του ανθρώπου και την κοινωνική τάξη, μετάφρ. Λάμπης Χαραλαμπίδης, εκδ. Εκδοτικός Οίκος Α.Α.Λιβάνη, 1999, ISBN 960-14-0013-3
(1997) Class Warfare: Interviewed by David Barsamian – Οι έχοντες και μη κατέχοντες Οι κοινωνικοί αγώνες σήμερα: Συνεντεύξεις στον Ντέιβιντ Μπαρσαμιάν, μετάφρ. Άγγελος Φιλιππάτος, εκδ. Καστανιώτη, 1998, ISBN 960-03-2338-0
(1997) Media Control: The Spectacular Achievements of Propaganda – Τα ΜΜΕ ως όργανο κοινωνικού ελέγχου και επιβολής, μετάφρ. Νότης Πάτσαλος, εκδ. Ελεύθερος Τύπος, 1997
(1998) The Common Good – Το κοινό καλό, Συνεντεύξεις με τον Ντέιβιντ Μπαρσαμιάν, μετάφρ. Παντελής Ανδρικόπουλος, εκδ. Scripta, 2000, ISBN 960-7909-20-8
(1999) Acts of Aggression: Policing Rogue States – Νέα τάξη: Μυστικά και ψέματα, συγγραφείς Ν.Τσόμσκι, Ramsey Clark, Edward W. Said, μετάφρ. Αριάδνη Αλαβάνου, εκδ. Εκδοτικός Οίκος Α.Α.Λιβάνη, 2000, ISBN 960-14-0249-7
(1999) Latin America: From Colonization to Globalization – Λατινική Αμερική από την αποικιοκρατία στην παγκοσμιοποίηση, μετάφρ. Γεωργία Γιαννακοπούλου, εκδ. Ελεύθερος Τύπος
(1999) The New Military Humanism: Lessons From Kosovo – Ο νέος στρατιωτικός ανθρωπισμός: Μαθήματα από το Κοσσυφοπέδιο, μετάφρ. Αθηνά Δημητριάδου, εκδ. Scripta, 2001, ISBN 960-7909-27-5
(1999) Profit over People: Neoliberalism and Global Order – Κέρδος και πολίτης: Νεοφιλελευθερισμός και παγκόσμια τάξη, μετάφρ. Λάμπης Χαραλαμπίδης, εκδ. Καστανιώτη, 2000, ISBN 960-03-2776-9
(2000) A New Generation Draws the Line: Kosovo, East Timor and the Standards of the West – Μια νέα γενιά χαράζει τα όρια: Κοσσυφοπέδιο, Ανατολικό Τιμόρ και τα κριτήρια της Δύσης, μετάφρ. Καλαϊτζής Νεκτάριος, εκδ. Scripta, 2001, ISBN 960-7909-35-6
(2000) Rogue States: The Rule of Force in World Affairs – Ο νόμος της δύναμης στην παγκόσμια τάξη, μετάφρ. Δάφνη Βούβαλη, εκδ. Εκδοτικός Οίκος Α.Α.Λιβάνη, 2001, ISBN 960-14-0454-6
(2001) Propaganda and the Public Mind. South End Press – Προπαγάνδα και κοινός νους. Ο έλεγχος της σκέψης, συγγραφείς Ν.Τσόμσκι & Barsamian David, μετ. Τσαπόγας Κώστας, εκδ. Εκδοτικός Οίκος Α.Α.Λιβάνη, 2003, ISBN 9789601407456
(2001) Deux heures de lucidité – Δύο ώρες διαύγειας. Συνομιλίες του Νόαμ Τσόμσκι με τον Ντενί Ρομπέρ και τη Βερόνικα Ζαράχοβιτς: Σιένα, 22 Νοεμβρίου 1999 (συμπληρωματικά κείμενα μέσω e-mail Παρίσι – Βοστόνη), μετάφρ. Αργύρογλου Αργύρης, εκδ. Εκδοτικός Οίκος Α.Α.Λιβάνη, 2006, ISBN 960-14-1173-9
(2001) On MisEducation – Εκπαίδευση χωρίς ελευθερία και κρίση, μετάφρ. Φιλιππάτος Άγγελος, εκδ. Καστανιώτη, 2002, ISBN 978-960-03-3122-6
(2001) 9-11 Seven Stories Press – 11/9, μετάφρ. Μιχαήλ Σάββας, εκδ. Άγρα, 2001, ISBN 960-325-414-2
(2002) Pirates and Emperors, Old and New: International Terrorism and the Real World – Πειρατές και αυτοκράτορες. Η διεθνής τρομοκρατία στον πραγματικό κόσμο, μετάφρ. Τσολακίδου Ιουλία, εκδ. Παρατηρητής, 2003, ISBN 978-960-374-18-24
(2003) Power and Terror: Post-9/11 Talks and Interviews. Seven Stories Press – Εξουσία και τρομοκρατία: Ομιλίες και συνεντεύξεις μετά την 11η Σεπτεμβρίου, μετάφρ. Τριανταφύλλου Σώτη, εκδ. Πατάκη, 2003, ISBN 9601607560
(2003) Hegemony or Survival: America’s Quest for Global Dominance – Ηγεμονία ή επιβίωση: Η εκστρατεία της Αμερικής για παγκόσμια κυριαρχία, μετάφρ. Γιώργος Κ. Καλαμαντής, εκδ. Πατάκη, 2004, ISBN 978-960-16-1419-9
(2005) Chomsky on Anarchism – Περί αναρχισμού, μετάφρ. Αλαβάνου Αριάδνη, εκδ. Κέδρος, 2009, ISBN 978-960-04-3898-7
(2005) Government in the Future – Το μέλλον της διακυβέρνησης. Ο ρόλος του κράτους σε μια αναπτυγμένη βιομηχανική κοινωνία, μετάφρ. Λασκαράτος Άρης, εκδ. Αιώρα, 2007, ISBN 978-960-7872-33-3
(2006) Failed States: The Abuse of Power and the Assault on Democracy – Αποτυχημένες πολιτείες: Η κατάχρηση της εξουσίας και οι εχθροί της δημοκρατίας, μετάφρ. Γιάννης Ε. Ανδρέου, εκδ. Πατάκη, 2007, ISBN 978-960-16-2567-6
(2006) Perilous Power: The Middle East and U.S. Foreign Policy – Επικίνδυνη δύναμη: Η Μέση Ανατολή και η εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ: Συζήτηση για την τρομοκρατία, τη δημοκρατία, τον πόλεμο και τη δικαιοσύνη, συγγραφείς Ν.Τσόμσκι & Achcar Gilbert, μετάφρ. Σίσσυ Βωβού, εκδ. Πολύτροπον, 2007, ISBN 978-960-8354-71-5
(2007) Interventions – Παρεμβάσεις, μετάφρ. Αλαβάνου Αριάδνη, εκδ. Εκδοτικός Οίκος Α.Α.Λιβάνη, 2009, ISBN 978-960-14-2005-9
(2007) What we Say Goes: Conversations on U.S. Power in a Changing World – Ισχύει ότι πούμε εμείς. Για την εξουσία των ΗΠΑ σ’ έναν κόσμο που αλλάζει: Συζητήσεις με τον Ντέϊβιντ Μπαρσαμιάν, συγγραφείς Ν.Τσόμσκι & Barsamian David, μετάφρ. Γιάννης Ε. Ανδρέου, εκδ. Πατάκη, 2008, ISBN 960-16-2974-2
